Kategoria: Dyrektywa ramowa o odpadach

Utrata statusu odpadu – kiedy odpad przestaje być odpadem?

Opublikowano przez

W gospodarce o obiegu zamkniętym coraz większe znaczenie ma ponowne wykorzystanie materiałów powstających w procesach przetwarzania odpadów. Sam fakt, że po przetworzeniu odpad posiada wartość użytkową, znajduje nabywcę albo może zastąpić surowiec pierwotny, nie oznacza jednak automatycznie, że przestał być odpadem.

Polskie i unijne przepisy przewidują w tym celu odrębną instytucję prawną – utratę statusu odpadu (end-of-waste, EoW).

Podstawę stanowi art. 14 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach oraz art. 6 dyrektywy 2008/98/WE w sprawie odpadów.

Utrata statusu odpadu a produkt uboczny – to nie jest to samo

Utrata statusu odpadu bywa mylona z uznaniem substancji lub przedmiotu za produkt uboczny. Mechanizmy te dotyczą jednak dwóch różnych sytuacji.

W przypadku produktu ubocznego substancja lub przedmiot powstający w procesie produkcyjnym, którego podstawowym celem nie jest jego wytworzenie, przy spełnieniu określonych warunków w ogóle nie staje się odpadem.

W przypadku utraty statusu odpadu mamy natomiast do czynienia z materiałem, który już był odpadem. Musi on zostać poddany recyklingowi lub innemu procesowi odzysku i dopiero jego rezultat może – po spełnieniu określonych wymagań – przestać być odpadem.

Ta różnica ma zasadnicze znaczenie praktyczne. Nie można „przenieść” zasad dotyczących produktu ubocznego na materiał wytwarzany z odpadu.

Cztery podstawowe warunki utraty statusu odpadu

Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o odpadach określone rodzaje odpadów przestają być odpadami, jeżeli na skutek poddania ich recyklingowi lub innemu odzyskowi spełniają łącznie następujące warunki:

  1. przedmiot lub substancja mają zostać wykorzystane do konkretnych celów;
  2. istnieje rynek lub popyt na taki przedmiot lub substancję;
  3. przedmiot lub substancja spełniają wymagania techniczne dla konkretnego zastosowania, a także właściwe przepisy dotyczące m.in. produktów i chemikaliów oraz odpowiednie normy;
  4. zastosowanie przedmiotu lub substancji nie prowadzi do negatywnych skutków dla życia, zdrowia ludzi lub środowiska.

Warunki te mają charakter łączny. W praktyce oznacza to, że nie wystarczy wykazać jedynie wartości handlowej materiału czy zainteresowania potencjalnego odbiorcy.

Kluczowe znaczenie ma również wykazanie określonego zastosowania, odpowiedniej jakości materiału oraz zgodności z wymaganiami dotyczącymi produktu, który ma zastąpić.

Sam proces odzysku nie wystarcza

Jednym z częstszych nieporozumień jest założenie, że wykonanie procesu odzysku R3, R4 czy R5 automatycznie powoduje powstanie produktu.

Tak nie jest. Proces odzysku jest warunkiem koniecznym do zastosowania instytucji utraty statusu odpadu, ale jego wykonanie nie przesądza jeszcze o tym, że materiał wyjściowy przestał być odpadem.

Należy dodatkowo ustalić szczegółowe warunki utraty statusu odpadu.

Polski system przewiduje przy tym swoistą hierarchię tych warunków. W pierwszej kolejności zastosowanie mają kryteria określone bezpośrednio w przepisach Unii Europejskiej. Jeżeli dla danego rodzaju odpadu kryteriów unijnych nie ustanowiono, mogą mieć zastosowanie szczegółowe warunki określone w przepisach krajowych. Jeżeli natomiast nie ma ani kryteriów unijnych, ani krajowego rozporządzenia, szczegółowe warunki określa się w zezwoleniu na przetwarzanie odpadów.

To właśnie ten ostatni wariant ma ogromne znaczenie dla wielu przedsiębiorców prowadzących odzysk odpadów, dla których nie ustanowiono odrębnych kryteriów prawnych.

Utrata statusu odpadu w zezwoleniu na przetwarzanie

Jeżeli przedsiębiorca planuje, aby w wyniku prowadzonego procesu odzysku określony materiał tracił status odpadu, kwestia ta powinna być uwzględniona już we wniosku o wydanie zezwolenia na przetwarzanie odpadów.

Art. 42 ust. 2 pkt 6a ustawy o odpadach wymaga w takim przypadku wskazania rodzajów odpadów, które mogą utracić status odpadu, przedstawienia informacji potwierdzających spełnienie podstawowych warunków z art. 14 oraz – jeżeli nie istnieją kryteria unijne lub krajowe – zaproponowania szczegółowych warunków utraty statusu odpadu.

Następnie, zgodnie z art. 43 ustawy, odpowiednie warunki mogą zostać określone w decyzji zezwalającej na przetwarzanie odpadów.

W praktyce dokumentacja powinna więc pozwalać na jednoznaczną odpowiedź m.in. na pytania: jaki odpad jest materiałem wejściowym, jaki proces odzysku jest prowadzony, jakie właściwości musi osiągnąć materiał po odzysku, w jaki sposób będzie kontrolowana jego jakość oraz do jakiego konkretnego zastosowania jest przeznaczony.

Istotne jest także wyraźne określenie momentu w procesie technologicznym, w którym odpad spełnia wszystkie wymagania i przestaje być odpadem.

Dla jakich odpadów istnieją już szczegółowe przepisy?

Na poziomie Unii Europejskiej szczegółowe kryteria utraty statusu odpadu ustanowiono m.in.

dla określonych rodzajów złomu żelaza, stali i aluminium w rozporządzeniu Rady (UE) nr 333/2011,

dla stłuczki szklanej w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1179/2012

oraz dla złomu miedzi w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 715/2013. Akty te pozostają w mocy.

Polska ustanowiła również własne szczegółowe warunki dla wybranych strumieni. Obowiązuje m.in.

rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 23 grudnia 2021 r. dotyczące odpadów destruktu asfaltowego oraz

rozporządzenie z 27 października 2022 r. dotyczące określonych odpadów powstających w procesie energetycznego spalania paliw.

Nie oznacza to jednak, że brak rozporządzenia dla innego rodzaju odpadu wyklucza możliwość utraty jego statusu. W takich przypadkach należy przeanalizować możliwość określenia indywidualnych warunków w zezwoleniu na przetwarzanie odpadów.

Linki do dokumentów źródłowych

Rozporządzenia UE – EUR-Lex:

Rozporządzenia MKiŚ – ISAP:

  • Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 23 grudnia 2021 r. w sprawie określenia szczegółowych warunków utraty statusu odpadów dla odpadów destruktu asfaltowego, Dz.U. 2021 poz. 2468.
    Dz.U. 2021 poz. 2468 – ISAP
  • Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z 27 października 2022 r. w sprawie określenia szczegółowych warunków utraty statusu odpadów dla odpadów powstających w procesie energetycznego spalania paliw, Dz.U. 2022 poz. 2330.
    Dz.U. 2022 poz. 2330 – ISAP

Materiał po utracie statusu odpadu trzeba traktować jak produkt

Moment utraty statusu ma daleko idące konsekwencje.

Od tego momentu materiał nie jest już odpadem. Jego dalsze przemieszczanie i wykorzystanie nie odbywa się więc na zasadach właściwych dla gospodarowania odpadami. Jednocześnie nie oznacza to braku regulacji – następuje przejście z reżimu prawa odpadowego do przepisów właściwych dla produktów, substancji chemicznych i konkretnego zastosowania materiału.

Dlatego już na etapie przygotowywania warunków end-of-waste trzeba sprawdzić m.in. wymagania techniczne, odpowiednie normy, wymagania REACH i CLP, jeżeli znajdują zastosowanie, przepisy dotyczące bezpieczeństwa produktu oraz regulacje szczególne dotyczące konkretnego sposobu wykorzystania.

Ustawa o odpadach wymaga ponadto, aby materiał zachowywał warunki utraty statusu odpadu do momentu, gdy zostanie po raz pierwszy wykorzystany albo wprowadzony do obrotu.

Ważna jest także organizacja magazynowania

Utrata statusu odpadu musi być widoczna nie tylko w dokumentacji, lecz również w organizacji zakładu.

Art. 15 ustawy o odpadach zakazuje łącznego magazynowania odpadów i przedmiotów lub substancji, które utraciły status odpadów. Materiału po utracie statusu nie można również magazynować w miejscu przeznaczonym do magazynowania lub składowania odpadów.

Ma to bardzo praktyczne znaczenie podczas kontroli instalacji. Powinno być możliwe jednoznaczne rozróżnienie odpadu kierowanego do procesu odzysku od materiału, który proces zakończył i spełnił warunki utraty statusu odpadu.

Nowe unijne kryteria dla tworzyw sztucznych

Temat end-of-waste będzie w najbliższym czasie szczególnie istotny dla branży tworzyw sztucznych.

Joint Research Centre przygotowało techniczne propozycje ogólnounijnych kryteriów utraty statusu dla odpadów tworzyw sztucznych. W 2026 r. prace legislacyjne weszły w kolejny etap – 6 sierpnia 2026 r. notyfikowany został projekt rozporządzenia wykonawczego Komisji ustanawiającego jednolite unijne kryteria end-of-waste dla odpadów tworzyw sztucznych. Projekt obejmuje przede wszystkim odpady polimerów termoplastycznych przeznaczone do recyklingu mechanicznego lub z wykorzystaniem rozpuszczalników.

Na dzień 24 września 2026 r. są to nadal projektowane, a nie obowiązujące kryteria, dlatego przedsiębiorcy nie powinni jeszcze traktować projektu jako samodzielnej podstawy prawnej do uznania tworzywa po recyklingu za materiał, który utracił status odpadu. Kierunek prac Komisji pokazuje jednak, że harmonizacja zasad dotyczących surowców wtórnych będzie coraz istotniejszym elementem europejskiej gospodarki o obiegu zamkniętym.

Podsumowanie

Utrata statusu odpadu może znacznie ułatwić wykorzystanie materiału pochodzącego z recyklingu i jego funkcjonowanie na rynku jako surowca wtórnego. Nie może być jednak traktowana wyłącznie jako zmiana nazwy materiału z „odpadu” na „produkt”.

Wymaga wykazania konkretnego procesu odzysku, określonego zastosowania, istnienia rynku, odpowiednich parametrów technicznych, zgodności z wymaganiami dotyczącymi produktu oraz bezpieczeństwa dla ludzi i środowiska. Konieczne jest także ustalenie szczegółowych kryteriów wynikających z prawa UE, przepisów krajowych albo – w ich braku – właściwego zezwolenia na przetwarzanie odpadów.

Dobrze przygotowana procedura end-of-waste powinna zatem łączyć wymagania prawa odpadowego, technologii procesu, kontroli jakości oraz przepisów produktowych.

Stan prawny: 24 września 2026 r.

Uznanie przedmiotu lub substancji za produkt uboczny

Opublikowano przez

Zgodnie z art. 10 ustawy o odpadach przedmiot lub substancję powstające w wyniku procesu produkcyjnego, którego podstawowym celem nie jest ich produkcja, uznaje się za produkt uboczny niebędący odpadem, jeżeli łącznie są spełnione następujące warunki:

1) dalsze wykorzystywanie przedmiotu lub substancji jest pewne;

2) przedmiot lub substancja mogą być wykorzystywane bezpośrednio bez dalszego przetwarzania, innego niż normalna praktyka przemysłowa;

3) przedmiot lub substancja są produkowane jako integralna część procesu produkcyjnego;

4) przedmiot lub substancja spełniają wszystkie istotne wymagania, w tym prawne, w zakresie produktu, ochrony środowiska oraz życia i zdrowia ludzi, dla określonego wykorzystania danego przedmiotu lub danej substancji i wykorzystanie takie nie doprowadzi do ogólnych negatywnych oddziaływań na środowisko, życie lub zdrowie ludzi;

5) przedmiot lub substancja spełniają szczegółowe warunki uznania danego przedmiotu lub danej substancji za produkt uboczny, jeżeli zostały one określone w przepisach prawa Unii Europejskiej albo w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 6.

Produkt uboczny w prawie Unii Europejskiej

Instytucja produktu ubocznego wynika z art. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów, tzw. ramowej dyrektywy odpadowej.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy państwa członkowskie powinny zapewnić, aby substancja lub przedmiot powstające w wyniku procesu produkcyjnego, którego podstawowym celem nie jest ich wytwarzanie, nie były uznawane za odpady, lecz za produkt uboczny, jeżeli spełnione są cztery warunki:

  1. dalsze wykorzystanie substancji lub przedmiotu jest pewne;
  2. substancja lub przedmiot mogą być wykorzystane bezpośrednio, bez dalszego przetwarzania innego niż normalna praktyka przemysłowa;
  3. substancja lub przedmiot powstają jako integralna część procesu produkcyjnego;
  4. dalsze wykorzystanie jest zgodne z prawem – materiał spełnia wymagania dotyczące produktu, ochrony środowiska i zdrowia ludzi właściwe dla określonego zastosowania oraz jego wykorzystanie nie prowadzi do ogólnych niekorzystnych oddziaływań na środowisko lub zdrowie ludzi.

Polski art. 10 ustawy o odpadach stanowi zatem implementację zasad określonych w art. 5 dyrektywy 2008/98/WE.

Czy przepisy UE określają szczegółowe kryteria dla produktów ubocznych?

Podstawową regulacją unijną dotyczącą produktu ubocznego jest w. art. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE w sprawie odpadów.

Art. 5 ust. 1 określa cztery podstawowe przesłanki, których łączne spełnienie powoduje, że substancja lub przedmiot powstające w procesie produkcyjnym, którego podstawowym celem nie jest ich produkcja, są traktowane jako produkt uboczny, a nie odpad.

Jednocześnie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE stanowi, że Komisja Europejska może przyjmować akty wykonawcze ustanawiające szczegółowe kryteria jednolitego stosowania warunków określonych w art. 5 ust. 1 do konkretnych substancji lub przedmiotów. Kryteria te mają zapewniać wysoki poziom ochrony środowiska i zdrowia ludzi oraz sprzyjać ostrożnemu i racjonalnemu wykorzystaniu zasobów naturalnych. Akty te są przyjmowane zgodnie z procedurą sprawdzającą określoną w art. 39 ust. 2 dyrektywy.

Na dzień 19 września 2026 r. Komisja Europejska nie przyjęła aktu wykonawczego na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE, który ustanawiałby takie szczegółowe, ogólnounijne kryteria uznawania konkretnej substancji lub przedmiotu za produkt uboczny.

Jeżeli kryteria nie zostały ustanowione na poziomie Unii Europejskiej, art. 5 ust. 3 dyrektywy 2008/98/WE pozwala państwom członkowskim ustanawiać szczegółowe kryteria stosowania warunków z art. 5 ust. 1 do konkretnych substancji lub przedmiotów. Państwa członkowskie mają obowiązek notyfikowania takich kryteriów Komisji Europejskiej zgodnie z dyrektywą (UE) 2015/1535, jeżeli obowiązek notyfikacji wynika z tej dyrektywy.

Komisja Europejska analizowała możliwość ustanowienia takich kryteriów na poziomie unijnym. W 2022 r. Joint Research Centre (JRC) opublikowało raport „Scoping possible further EU-wide end-of-waste and by-product criteria”, którego jednym z celów było wskazanie strumieni produktów ubocznych mogących być kandydatami do opracowania w przyszłości szczegółowych kryteriów unijnych. Sam raport ma jednak charakter analityczny i nie ustanawia kryteriów prawnych produktu ubocznego.

JRC-Publikacja z 2022r. nt. m.in. produktów ubocznych – LINK

Szczególne przepisy UE dotyczące wykorzystania produktów ubocznych

Brak aktów wykonawczych wydanych na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE nie oznacza, że w prawie Unii Europejskiej nie występują szczegółowe regulacje odnoszące się do produktów ubocznych.

Konkretnym przykładem jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1009 ustanawiające przepisy dotyczące udostępniania na rynku produktów nawozowych UE.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1009 z dnia 5 czerwca 2019 r. – LINK

W załączniku II do tego rozporządzenia ustanowiono kategorię materiałów składowych:

CMC 11 – „Produkty uboczne w rozumieniu dyrektywy 2008/98/WE”.

Przepisy CMC 11 określają, jakie produkty uboczne mogą być stosowane jako materiały składowe produktów nawozowych UE oraz jakie dodatkowe wymagania muszą spełniać.

Regulację tę uzupełnia rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/973 z dnia 14 marca 2022 r., które ustanawia kryteria efektywności agronomicznej i bezpieczeństwa stosowania produktów ubocznych w produktach nawozowych UE. Akt ten został wydany na podstawie art. 42 ust. 7 rozporządzenia (UE) 2019/1009, a nie na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE.

Rozporządzenia (UE) 2019/1009 i (UE) 2022/973 nie określają zatem zasad uzyskania statusu produktu ubocznego w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2008/98/WE. Regulują one możliwość wykorzystania w produktach nawozowych UE materiału, który już spełnia warunki uznania go za produkt uboczny w rozumieniu przepisów odpadowych.

W konsekwencji, przy ocenie, czy określona substancja lub przedmiot posiada status produktu ubocznego, podstawowe znaczenie mają obecnie warunki określone w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2008/98/WE oraz odpowiadające im przepisy krajowe, natomiast szczególne regulacje sektorowe mogą ustanawiać dodatkowe wymagania dotyczące określonego sposobu wykorzystania takiego produktu ubocznego.