Uznanie przedmiotu lub substancji za produkt uboczny

Opublikowano przez

Zgodnie z art. 10 ustawy o odpadach przedmiot lub substancję powstające w wyniku procesu produkcyjnego, którego podstawowym celem nie jest ich produkcja, uznaje się za produkt uboczny niebędący odpadem, jeżeli łącznie są spełnione następujące warunki:

1) dalsze wykorzystywanie przedmiotu lub substancji jest pewne;

2) przedmiot lub substancja mogą być wykorzystywane bezpośrednio bez dalszego przetwarzania, innego niż normalna praktyka przemysłowa;

3) przedmiot lub substancja są produkowane jako integralna część procesu produkcyjnego;

4) przedmiot lub substancja spełniają wszystkie istotne wymagania, w tym prawne, w zakresie produktu, ochrony środowiska oraz życia i zdrowia ludzi, dla określonego wykorzystania danego przedmiotu lub danej substancji i wykorzystanie takie nie doprowadzi do ogólnych negatywnych oddziaływań na środowisko, życie lub zdrowie ludzi;

5) przedmiot lub substancja spełniają szczegółowe warunki uznania danego przedmiotu lub danej substancji za produkt uboczny, jeżeli zostały one określone w przepisach prawa Unii Europejskiej albo w przepisach wydanych na podstawie art. 11 ust. 6.

Produkt uboczny w prawie Unii Europejskiej

Instytucja produktu ubocznego wynika z art. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów, tzw. ramowej dyrektywy odpadowej.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy państwa członkowskie powinny zapewnić, aby substancja lub przedmiot powstające w wyniku procesu produkcyjnego, którego podstawowym celem nie jest ich wytwarzanie, nie były uznawane za odpady, lecz za produkt uboczny, jeżeli spełnione są cztery warunki:

  1. dalsze wykorzystanie substancji lub przedmiotu jest pewne;
  2. substancja lub przedmiot mogą być wykorzystane bezpośrednio, bez dalszego przetwarzania innego niż normalna praktyka przemysłowa;
  3. substancja lub przedmiot powstają jako integralna część procesu produkcyjnego;
  4. dalsze wykorzystanie jest zgodne z prawem – materiał spełnia wymagania dotyczące produktu, ochrony środowiska i zdrowia ludzi właściwe dla określonego zastosowania oraz jego wykorzystanie nie prowadzi do ogólnych niekorzystnych oddziaływań na środowisko lub zdrowie ludzi.

Polski art. 10 ustawy o odpadach stanowi zatem implementację zasad określonych w art. 5 dyrektywy 2008/98/WE.

Czy przepisy UE określają szczegółowe kryteria dla produktów ubocznych?

Podstawową regulacją unijną dotyczącą produktu ubocznego jest w. art. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE w sprawie odpadów.

Art. 5 ust. 1 określa cztery podstawowe przesłanki, których łączne spełnienie powoduje, że substancja lub przedmiot powstające w procesie produkcyjnym, którego podstawowym celem nie jest ich produkcja, są traktowane jako produkt uboczny, a nie odpad.

Jednocześnie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE stanowi, że Komisja Europejska może przyjmować akty wykonawcze ustanawiające szczegółowe kryteria jednolitego stosowania warunków określonych w art. 5 ust. 1 do konkretnych substancji lub przedmiotów. Kryteria te mają zapewniać wysoki poziom ochrony środowiska i zdrowia ludzi oraz sprzyjać ostrożnemu i racjonalnemu wykorzystaniu zasobów naturalnych. Akty te są przyjmowane zgodnie z procedurą sprawdzającą określoną w art. 39 ust. 2 dyrektywy.

Na dzień 19 września 2026 r. Komisja Europejska nie przyjęła aktu wykonawczego na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE, który ustanawiałby takie szczegółowe, ogólnounijne kryteria uznawania konkretnej substancji lub przedmiotu za produkt uboczny.

Jeżeli kryteria nie zostały ustanowione na poziomie Unii Europejskiej, art. 5 ust. 3 dyrektywy 2008/98/WE pozwala państwom członkowskim ustanawiać szczegółowe kryteria stosowania warunków z art. 5 ust. 1 do konkretnych substancji lub przedmiotów. Państwa członkowskie mają obowiązek notyfikowania takich kryteriów Komisji Europejskiej zgodnie z dyrektywą (UE) 2015/1535, jeżeli obowiązek notyfikacji wynika z tej dyrektywy.

Komisja Europejska analizowała możliwość ustanowienia takich kryteriów na poziomie unijnym. W 2022 r. Joint Research Centre (JRC) opublikowało raport „Scoping possible further EU-wide end-of-waste and by-product criteria”, którego jednym z celów było wskazanie strumieni produktów ubocznych mogących być kandydatami do opracowania w przyszłości szczegółowych kryteriów unijnych. Sam raport ma jednak charakter analityczny i nie ustanawia kryteriów prawnych produktu ubocznego.

JRC-Publikacja z 2022r. nt. m.in. produktów ubocznych – LINK

Szczególne przepisy UE dotyczące wykorzystania produktów ubocznych

Brak aktów wykonawczych wydanych na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE nie oznacza, że w prawie Unii Europejskiej nie występują szczegółowe regulacje odnoszące się do produktów ubocznych.

Konkretnym przykładem jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1009 ustanawiające przepisy dotyczące udostępniania na rynku produktów nawozowych UE.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1009 z dnia 5 czerwca 2019 r. – LINK

W załączniku II do tego rozporządzenia ustanowiono kategorię materiałów składowych:

CMC 11 – „Produkty uboczne w rozumieniu dyrektywy 2008/98/WE”.

Przepisy CMC 11 określają, jakie produkty uboczne mogą być stosowane jako materiały składowe produktów nawozowych UE oraz jakie dodatkowe wymagania muszą spełniać.

Regulację tę uzupełnia rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2022/973 z dnia 14 marca 2022 r., które ustanawia kryteria efektywności agronomicznej i bezpieczeństwa stosowania produktów ubocznych w produktach nawozowych UE. Akt ten został wydany na podstawie art. 42 ust. 7 rozporządzenia (UE) 2019/1009, a nie na podstawie art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/98/WE.

Rozporządzenia (UE) 2019/1009 i (UE) 2022/973 nie określają zatem zasad uzyskania statusu produktu ubocznego w rozumieniu art. 5 dyrektywy 2008/98/WE. Regulują one możliwość wykorzystania w produktach nawozowych UE materiału, który już spełnia warunki uznania go za produkt uboczny w rozumieniu przepisów odpadowych.

W konsekwencji, przy ocenie, czy określona substancja lub przedmiot posiada status produktu ubocznego, podstawowe znaczenie mają obecnie warunki określone w art. 5 ust. 1 dyrektywy 2008/98/WE oraz odpowiadające im przepisy krajowe, natomiast szczególne regulacje sektorowe mogą ustanawiać dodatkowe wymagania dotyczące określonego sposobu wykorzystania takiego produktu ubocznego.